Kłopoty ze spadkiem

Śmierć osoby bliskiej powoduje dla osób najbliższych także konsekwencje natury prawnej. Z chwilą śmierci ogół praw i obowiązków zmarłego przechodzi na jego spadkobierców.

Na spadkobierców przechodzą zatem zarówno prawa (np. służące zmarłemu prawo własności nieruchomości lub ruchomości), jak i obowiązki (np. zobowiązania wynikające z umowy pożyczki lub umowy o kredyt bankowy). Dziedziczeniu nie podlegają jednak prawa i obowiązki zmarłego ściśle związane z jego osobą (np. umowa o dzieło, której przedmiotem było wykonanie przez zmarłego portretu). Na spadkobierców nie przechodzą również prawa i obowiązki zmarłego, które przechodzą na inne osoby. Tak jest w przypadku umowy ubezpieczenia osobowego (tzw. polisa na życie), w której uprawniony może wskazać konkretną osobę uprawnioną do odbioru sumy ubezpieczenia, a także w przypadku tzw. zapisu na wypadek śmierci dokonanego w banku prowadzącym rachunek bankowy zmarłego, gdyż tu również wskazana jest osoba uprawniona do uzyskania wypłaty (do wysokości określonej przepisami prawa bankowego). Odrębną kwestią jest wstąpienie w stosunek najmu lokalu mieszkalnego.

Tajemnice testamentu

Istnieją dwa sposoby ustalania, kto jest spadkobiercą. Ustawodawca dopuścił możliwość wskazania spadkobierców przez samego spadkodawcę w testamencie. W przypadku zaś, gdy testament nie został skutecznie sporządzony, krąg spadkobierców ustalany jest na podstawie ustawy.
Testament jest swoistą czynnością prawną dokonywaną na wypadek śmierci. Swoistość testamentu polega przede wszystkim na tym, iż można go sporządzić jedynie we wskazanej przez prawo formie. Niezachowanie takiej formy pociąga za sobą nieważność testamentu, a co za tym idzie powodować będzie, iż do dziedziczenia dojdą spadkobiercy ustawowi. Przepisy kodeksu cywilnego przewidują dla testamentów trzy formy zwykłe:

1. testament własnoręczny (holograficzny) – spadkodawca może spisać swoją ostatnią wolę w całości pismem ręcznym, złożyć podpis i opatrzyć datą, przy czym brak daty nie pociąga za sobą nieważności testamentu holograficznego, jeżeli nie wywołuje on wątpliwości co do zdolności spadkodawcy do sporządzenia testamentu, co do treści testamentu lub co do wzajemnego stosunku kilku testamentów. Nie ma konieczności sporządzania testamentu własnoręcznego w obecności świadków, chociaż ich obecność – w przypadku naruszenia wymogów co do formy testamentu – być może pozwoli na uznanie takiego testamentu za testament ustny. Nie jest dopuszczalne sporządzenie testamentu holograficznego pismem maszynowym lub przy użyciu komputera, nie jest również możliwe spisanie testamentu przez osobę trzecią i przedłożenie go jedynie spadkodawcy do podpisu.
   Sporządzając testament własnoręczny, warto złożyć pod nim podpis w formie czytelnej, zawierającej imię i nazwisko. Pozwoli to na pełną realizację woli zmarłego. Zgodnie z poglądami reprezentowanymi przez doktrynę i orzecznictwo, złożenie np. parafy albo podpisu w formie skróconej może pociągnąć za sobą nieważność testamentu własnoręcznego.
   Testament holograficzny jest najprostszą formą sporządzenia testamentu i jeżeli zostanie przygotowany zgodnie z powyższymi regułami, jest tak samo ważny jak inne, bardziej skomplikowane formy testamentu.
2. testament notarialny – sporządzony w formie aktu notarialnego. W akcie wyrażenia ostatniej woli uczestniczy wówczas osoba, posiadająca stosowne wykształcenie i kwalifikacje, czyli notariusz, a jego obecność z pewnością pomoże sporządzającemu testament w precyzyjnym formułowaniu swoich rozporządzeń. Testament sporządzany w formie aktu notarialnego nie jest narażony na utratę, ponieważ w każdej chwili można uzyskać jego odpis. Nie istnieje również możliwość kwestionowania jego autentyczności. Notariusz przed sporządzeniem testamentu sprawdza tożsamość osoby, która wyraża swoją wolę. Niska opłata notarialna i niewielki koszt uzyskania odpisu powodują, iż jest to dogodna forma sporządzenia testamentu.
3. testament allograficzny – polega na ustnym oświadczeniu swojej ostatniej woli przez spadkodawcę wobec przewodniczącego zarządu gminy, sekretarza gminy lub kierownika urzędu stanu cywilnego, w obecności dwóch świadków. Oświadczenie spadkodawcy spisuje się w protokole z podaniem daty jego sporządzenia, który po odczytaniu zostaje podpisany przez spadkodawcę, osobę wobec której ostatnia wola została oświadczona oraz świadków. Testament allograficzny porównywany może być z testamentem notarialnym, jednak przedstawiciele gminy lub USC mogą nie dysponować tak fachową wiedzą jak notariusz. Testament allograficzny jest również skomplikowanym przedsięwzięciem organizacyjnym, które nie zawsze można zrealizować (np. ze względu na stan zdrowia chorego).

Kodeks cywilny przewiduje także możliwość sporządzenia testamentów szczególnych. Testamenty wojskowe oraz sporządzane podczas podróży polskim statkiem morskim lub powietrznym przed dowódcą tego statku mają współcześnie nikłe znaczenie praktyczne. Najpowszechniej występującym w obrocie prawnym testamentem szczególnym jest testament ustny.
Jeżeli istnieje obawa rychłej śmierci spadkodawcy albo gdy wskutek szczególnych okoliczności zachowanie zwykłej formy testamentu jest niemożliwe lub bardzo utrudnione, spadkodawca może oświadczyć ostatnią wolę ustnie w obecności co najmniej trzech świadków. Treść testamentu ustnego powinna zostać stwierdzona na piśmie przed upływem roku od jego złożenia, z podaniem miejsca i daty oświadczenia oraz miejsca i daty sporządzenia pisma, które zostanie podpisane przez spadkodawcę i dwóch lub wszystkich świadków. Gdyby jednak treść testamentu ustnego nie została stwierdzona w powyższy sposób w ciągu sześciu miesięcy od daty otwarcia spadku, można ją stwierdzić przed sądem na podstawie zgodnych zeznań świadków. W szczególnych sytuacjach sąd może poprzestać na zgodnych zeznaniach dwóch świadków.
Wobec świadków testamentu ustnego przepisy kodeksu cywilnego stawiają dodatkowe wymogi. Nie może być świadkiem takiego testamentu osoba, dla której w testamencie została przewidziana korzyść, nie mogą być również świadkami krewni takiej osoby, powinowaci pierwszego i drugiego stopnia oraz małżonek i osoby pozostające z nią w stosunku przysposobienia. Jeżeli świadkiem testamentu jest jedna z powyższych osób, nieważne jest postanowienie testamentu ustnego, które przysparza korzyść tej osobie, jej małżonkowi, krewnym lub powinowatym pierwszego lub drugiego stopnia. Gdy z treści testamentu lub z okoliczności wynika jednak, że bez nieważnego postanowienia spadkodawca nie sporządziłby testamentu danej treści, nieważny jest cały testament. ĺświadkami testamentu ustnego nie mogą być również osoby nie posiadające pełnej zdolności do czynności prawnych, niewidome, głuche lub nieme, nie mogące czytać i pisać, nie władające językiem, w którym spadkodawca sporządza testament oraz skazane prawomocnym wyrokiem sądowym za fałszywe zeznania.
Jak pokazuje praktyka, sporządzanie testamentu ustnego jest skomplikowanym przedsięwzięciem. Prawidłowe sporządzenie testamentu ustnego, w szczególności zaś spełnienie przesłanek dotyczących jego dopuszczalności, jak również przesłanek co do formy, ma miejsce rzadko. Traktować go zatem należy – zgodnie zresztą z wolą ustawodawcy – jako absolutnie ostateczną formę sporządzania testamentu, gdy jego sporządzenie w innej zwykłej formie przepisanej przez prawo nie jest możliwe.

Kto jest spadkobiercą?

W testamencie (niezależnie od jego formy) spadkodawca może powołać do spadku jedną lub więcej osób. W przypadku powołania więcej niż jednego spadkobiercy, spadkodawca może oznaczyć wysokość udziałów przypadających im w majątku spadkowym, a jeżeli tego nie uczyni, spadkobiercy testamentowi dziedziczyć będą w równych częściach. W testamencie można powołać spadkobiercę na wypadek, gdyby osoba będąca spadkobiercą testamentowym lub ustawowym nie mogła lub nie chciała dziedziczyć (np. odrzuci spadek). Testament zawierać może również zapis zobowiązujący spadkobierców (ustawowych lub testamentowych) do spełnienia określonego świadczenia majątkowego na rzecz oznaczonej osoby. Zawarcie w testamencie sformułowania takiego jak: “prawo do lokalu mieszkalnego położonego w Warszawie przy ul. Wilczej 1 m. 1 zapisuje mojej wnuczce Wacławie Kowalskiej” jest w istocie zapisem. Jeżeli testament zawierać będzie tylko takie sformułowanie, sąd stwierdzi, iż spadek nabyli spadkobiercy ustawowi, zaś Wacławie Kowalskiej służyć będzie względem nich roszczenie o wydanie lokalu mieszkalnego położonego w Warszawie przy ul. Wilczej 1 m. 1. Jeżeli jednak przedmioty majątkowe będące przedmiotem zapisów wyczerpują prawie cały spadek, zapisobiercę poczytuje się za spadkobiercę. Gdy zatem w powyższym przykładzie w skład spadku wchodzi jedynie wspomniany lokal mieszkalny, sąd stwierdzi, iż cały spadek z mocy testamentu nabyła Wacława Kowalska.
Testament zawierać może również inne rozrządzenia spadkodawcy. W szczególności spadkodawca może wyznaczyć zarządcę majątku spadkowego, jaki przypaść ma osobie małoletniej. Może również pozbawić zarządu rodziców dziecka i w ten sposób zarząd nad przypadającym małoletniemu spadkiem przysługiwać będzie kuratorowi wyznaczonemu przez sąd opiekuńczy.

Dziedziczenie zgodnie z prawem cywilnym

Jeżeli spadkodawca nie sporządził ważnego testamentu lub odwołał uprzednio sporządzony, dziedziczenie odbywa się zgodnie z porządkiem ustawowym określonym w kodeksie cywilnym. W pierwszej kolejności do dziedziczenia powołani są: małżonek zmarłego oraz jego dzieci. Dziedziczą oni w częściach równych, przy czym udział małżonka nie może być mniejszy niż 1/4. Gdy zatem do spadku dochodzi np. żona i dwoje dzieci, udział każdego z nich wynosi 1/3, w przypadku zaś gdy do dziedziczenia dochodzi żona i np. szóstka dzieci, udział żony wynosi 1/4, natomiast każdego z dzieci 3/24. Udziały w spadku dzieci zmarłego są zawsze równe. Jeżeli dziecko spadkodawcy nie dożyło otwarcia spadku, udział, który by mu przysługiwał przypada jego dzieciom w częściach równych; zasadę tę stosuje się również do dalszych zstępnych. Jeśli zatem jeden z dwóch synów umrze przed swoim ojcem-wdowcem i pozostawi z kolei dwie swoje córki, do spadku dojdzie żyjący w dacie śmierci syn zmarłego oraz jego dwie wnuczki, przy czym udział syna wynosić będzie 1/2, zaś wnuczek po 1/4.
Bardziej skomplikowane zasady dziedziczenia obowiązują w sytuacji, gdy zmarły nie pozostawił zstępnych. Do spadku dochodzą wówczas jego małżonek, rodzice i rodzeństwo, zaś ustalaniem wysokości udziałów rządzą następujące zasady:

• udział spadkowy małżonka, który dziedziczy w zbiegu bądź z rodzicami, bądź z rodzeństwem, bądź z rodzicami i rodzeństwem spadkodawcy wynosi zawsze połowę spadku;
• udział spadkowy każdego z rodziców, które dziedziczy w zbiegu z rodzeństwem spadkodawcy, wynosi 1/4 część tego, co przypada łącznie dla rodziców i rodzeństwa, pozostałą część dziedziczy rodzeństwo w częściach równych;
• jeżeli jedno z rodziców nie dożyło otwarcia spadku, udział spadkowy, który by mu przypadał, przypada po połowie drugiemu z rodziców i rodzeństwu spadkodawcy;
• jeżeli do spadku powołani są obok małżonka tylko rodzice albo tylko rodzeństwo, dziedziczą oni w częściach równych to, co przypada łącznie dla rodziców i rodzeństwa;
• w braku zstępnych, rodziców, rodzeństwa i zstępnych rodzeństwa spadkodawcy cały spadek przypada jego małżonkowi;
• w braku zstępnych i małżonka spadkodawcy cały spadek przypada jego rodzicom, rodzeństwu i zstępnym rodzeństwa;
• jeżeli którekolwiek z rodzeństwa spadkodawcy nie dożyło otwarcia spadku pozostawiając zstępnych, udział spadkowy, który by mu przypadał przypada jego zstępnym.

Ostatecznym spadkobiercą jest Skarb Państwa, który dochodzi do dziedziczenia w przypadku braku małżonka spadkodawcy oraz jego krewnych (zstępnych, rodzeństwa i zstępnych rodzeństwa). Oznacza to jednak, iż Skarb Państwa wyprzedza w dziedziczeniu dalszą rodzinę, nawet jeżeli taka rodzina pozostała, np. Skarb Państwa wyprzedzi w dziedziczeniu dziadków spadkodawcy.
Kodeks cywilny zawiera również szczegółowe uregulowania dotyczące dziedziczenia przez osoby związane węzłem przysposobienia. Odrębne zasady dziedziczenia dotyczą gospodarstw rolnych.